سه دیدار مهم در یک ماه؛ همکاری راهبردی ایران و روسیه در سایه تنش‌ها/ نگاه ایران به روسیه تغییر می‌کند؟
در حالی که جنگ ایران و آمریکا به فاز جدیدی از درگیری‌های مستقیم و غیرمستقیم وارد شده است، روابط تهران و مسکو در ماه‌های اخیر به سرعت در حال تقویت شده و روسیه به یکی از شریک‌های راهبردی کلیدی ایران در حوزه‌های نظامی، اقتصادی و امنیتی تبدیل شده است. این تغییر نگرش در حالی رخ می‌دهد که پیش‌تر برخی در ایران روسیه را شریک غیرقابل‌اعتماد می‌دانستند که از حمایت‌های تهران بیش از حد استفاده می‌کند، اما اکنون مسکو به عنوان یک عامل مهم در بازدارندگی بلندمدت و مقاومت در برابر فشارهای خارجی مورد توجه قرار گرفته است.
در ماه اکتبر، سه دیدار سطح بالا میان مقامات ارشد دو کشور برگزار شد که نشان‌دهنده اهمیت استراتژیک این روابط است. در هشتم اکتبر، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در حاشیه نشست منطقه‌ای در ترکمنستان با ولادیمیر پوتین دیدار کرد و دو طرف بر گسترش همکاری‌ها در حوزه‌های تجاری و اقتصادی تأکید کردند. این دیدار در حالی انجام شد که ایران و روسیه در حال تقویت همکاری‌های نظامی و امنیتی خود هستند.
نکته مهم‌تر در ۱۹ اکتبر اتفاق افتاد، زمانی که سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، برای نخستین بار پس از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه به تهران سفر کرد. در این دیدار، لاوروف با پزشکیان، عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، و محسن رضایی، رئیس شورای عالی امنیت ملی، دیدار کرد و بر اجرای توافق جامع مشارکت راهبردی امضاشده در ژانویه ۲۰۲۵ تأکید شد. عراقچی پس از این دیدار اعلام کرد که «در تاریخ، هیچ‌گاه روابط ایران و روسیه تا این اندازه نزدیک نبوده است.» پزشکیان نیز از حمایت روسیه در جریان جنگ قدردانی کرد و رضایی بر ادامه همکاری‌های راهبردی با مسکو تأکید کرد.
در ۲۷ اکتبر، پزشکیان برای شرکت در مجمع کشورهای صادرکننده گاز به مسکو رفت و بار دیگر با پوتین دیدار کرد. در این دیدار، پوتین اعلام کرد که مبادلات تجاری دو کشور در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۶، ۱۰.۴ درصد افزایش یافته است. همچنین پوتین بر ادامه پروژه‌های مشترک، از جمله نیروگاه هسته‌ای بوشهر، تأکید کرد و شرکت روس‌اتم اعلام کرد که شمار نیروهای ساختمانی خود در بوشهر را به ۲۰۰ نفر افزایش می‌دهد، در حالی که پیش‌تر این کارکنان پس از آغاز جنگ از نیروگاه خارج شده بودند.
این دیدارها نشان می‌دهد که ایران و روسیه در حال ایجاد یک چارچوب همکاری‌های گسترده‌تری هستند که فراتر از مبادلات اقتصادی و تجاری می‌رود. با این حال، تغییر نگرش ایران نسبت به روسیه در تضاد با تردیدهای پیشین این کشور قرار دارد. برخی در ایران از مدت‌ها پیش نسبت به روسیه بدبین بودند و معتقد بودند که مسکو از ایران به عنوان یک شریک فرعی استفاده می‌کند. این بدبینی در سال‌های اخیر، به ویژه پس از آغاز جنگ اوکراین، شدت یافت.
در سال ۲۰۲۲، آمریکا و اتحادیه اروپا به دلیل حمایت روسیه از ایران، تحریم‌های بیشتری علیه این کشور اعمال کردند. همچنین در جریان سفر قبلی لاوروف به تهران در فوریه ۲۰۲۵، برخی تحلیلگران ایرانی هشدار دادند که روسیه ممکن است از ایران به عنوان یک برگ برنده در مذاکرات با واشنگتن استفاده کند. منتقدان همچنین معتقد بودند که روسیه در جریان جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ حمایت قابل‌توجهی از تهران ارائه نکرد و حتی جنگنده‌های پیشرفته سوخو-۳۵ را که ایران خریداری کرده بود، تحویل نداد.
با این حال، جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، ارزیابی تهران از ارزش همکاری با روسیه را تغییر داده است. بر اساس گزارش‌ها، روسیه اطلاعاتی درباره مواضع نظامی آمریکا، تصاویر ماهواره‌ای برای هدف‌گیری و قطعات تسلیحاتی در اختیار ایران قرار داده است. این کمک‌ها، اگرچه تأثیر دقیق آنها در میدان نبرد هنوز مشخص نیست، نشان‌دهنده حمایت روسیه از ایران است و در تضاد با ادعای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، است که می‌گفت مسکو و پکن هیچ کمکی به تهران نمی‌دهند.
این تغییر نگرش در سطح مقامات ارشد ایران نیز خود را نشان می‌دهد. اظهارات مثبت‌تر پزشکیان و عراقچی نشان می‌دهد که حمایت از همکاری نزدیک‌تر با روسیه در طیف گسترده‌تری از جریان‌های سیاسی ایران، حتی در میان منتقدان پیشین همسویی با مسکو، در حال افزایش است. این موضوع می‌تواند نشان‌دهنده یک تغییر استراتژیک در سیاست خارجی ایران باشد.
در کوتاه‌مدت، همکاری با روسیه می‌تواند به ایران در حفظ توانمندی‌های نظامی و مقابله با فشارهای خارجی کمک کند. تخصص روسیه در بازسازی پدافند هوایی، زیرساخت‌های موشکی و صنایع دفاعی ایران می‌تواند مؤثر باشد. همچنین اطلاعات روسیه می‌تواند به نیروهای ایرانی در ردیابی تجهیزات نظامی آمریکا و تصمیم‌گیری‌های عملیاتی کمک کند.
در میان‌مدت و در صورت پایان جنگ، همکاری تهران و مسکو احتمالاً با هدف بازسازی توان نظامی ایران ادامه خواهد یافت و بر پدافند هوایی، پهپادها و فناوری موشکی متمرکز خواهد بود. حتی اگر توان روسیه برای پاسخ‌گویی به نیازهای ایران به دلیل ادامه جنگ اوکراین محدود باشد، انتقال گزینشی فناوری و دانش فنی نیز می‌تواند به تهران در رفع آسیب‌پذیری‌ها و احیای سریع‌تر توان بازدارندگی کمک کند.
با این حال، این رابطه احتمالاً در برنامه‌ریزی‌های نظامی آینده، خرید تسلیحات و همکاری‌های صنایع دفاعی جایگاه محوری‌تری پیدا خواهد کرد. چنین روندی توان ایران را برای مقاومت در برابر فشارهای نظامی و اقتصادی آمریکا افزایش می‌دهد، هرچند موازنه قدرت را به‌کلی تغییر نخواهد داد. اما آنچه مهم است، این است که روسیه اکنون به بخشی ماندگارتر از راهبرد امنیتی ایران تبدیل شده است، به گونه‌ای که این مشارکت، فارغ از تغییرات سیاسی، به‌سختی قابل بازگشت خواهد بود.
منبع: دنیای اقتصاد
